Wchodząc do gabinetu stomatologicznego lub chirurgicznego, lekarz i asysta muszą błyskawicznie dobrać odpowiednie narzędzia. Kluczowym elementem ułatwiającym to zadanie są numery figur (skrót Fig.), które znajdziemy wygrawerowane na kleszczach ekstrakcyjnych. Dla początkującego technika, asystentki czy studenta, te liczby mogą brzmieć jak szyfr. W tym artykule wyjaśniamy logikę stojącą za oznaczeniami klasycznych kleszczy Bertena, wersji dziecięcych oraz narzędzi stosowanych w weterynarii.

Kleszcze Bertena: Klasyczny system dla dorosłych

Kleszcze ekstrakcyjne Bertena to złoty standard w chirurgii stomatologicznej człowieka. System numeracji (Fig.) informuje lekarza o szczęce (góra/dół), grupie zębów oraz anatomii korzeni.

Kluczowe zasady anatomii narzędzia:

• Kleszcze do szczęki (górne): Dzioby i rękojeść leżą w tej samej linii prostej lub tworzą lekką, esowatą krzywiznę (S-kształtne).
• Kleszcze do żuchwy (dolne): Dzioby są zagięte pod kątem ostrym lub prostym (90 stopni) w stosunku do rękojeści.

Najpopularniejsze numery Fig. w praktyce:

• Fig. 1 – Górne zęby przednie (siekacze i kły). Proste dzioby.
• Fig. 7 – Górne zęby przedtrzonowe. Lekko wygięte, esowate.
• Fig. 13 – Dolne przedtrzonowe i kły. Dzioby zagięte pod kątem prostym, gładkie wewnątrz.
• Fig. 17 i Fig. 18 – Górne zęby trzonowe (prawa i lewa strona). Posiadają specjalny „kolec” na jednym z dziobów, który wchodzi w rozwidlenie korzeni (bifurkację).
• Fig. 22 – Dolne zęby trzonowe. Oba dzioby posiadają kolce do złapania korzeni od strony policzkowej i językowej.
• Fig. 33 – Dolne korzenie (standardowe). Wąskie dzioby, schodzące się całkowicie.
• Fig. 67 – Górne zęby mądrości (ósemki). Bardzo mocno wygięte, ułatwiające dostęp do tyłu jamy ustnej.
• Fig. 74 – Dolne korzenie (wersja Bertena). Charakterystyczne, mocne wygięcie pionowe.

Co oznaczają litery przy numerach?

Często obok numeru Fig. zobaczysz litery modyfikujące kształt:

• N (Narrow) – Wąskie dzioby, idealne do odłamanych korzeni (np. Fig. 74N).
• XN (Extra Narrow) – Ultra-wąskie dzioby z mikro-ząbkami zapobiegającymi ześlizgiwaniu.
• A (Anatomical) – Dzioby idealnie dopasowane do anatomicznego kształtu szyjki zęba.

Kleszcze dziecięce (pedodontyczne): Miniaturyzacja i bezpieczeństwo

Kleszcze do ekstrakcji zębów mlecznych różnią się od wersji dla dorosłych przede wszystkim rozmiarem. Są krótsze, lżejsze i zaprojektowane tak, aby bez trudu mieściły się w małej buzi dziecka, a także dawały się łatwo ukryć w dłoni lekarza (co zmniejsza stres u małego pacjenta).

W systemie oznaczeń kleszczy dziecięcych najczęściej stosuje się te same numery figur co u dorosłych, ale z dodatkiem litery „K” (od niem. Kinder) lub „P” (Pedodontic), bądź osobną, uproszczoną numerację:

• Fig. 1K / 1P – Górne siekacze mleczne.
• Fig. 7K / 7P – Górne zęby przedtrzonowe/trzonowe mleczne.
• Fig. 13K / 13P – Dolne kły i przedtrzonowe mleczne.
• Fig. 33K / 33P – Dolne korzenie zębów mlecznych.

Wskazówka: Dzioby kleszczy dziecięcych nigdy nie posiadają agresywnych kolców do bifurkacji, ponieważ korzenie zębów mlecznych są bardzo cienkie i podatne na złamanie.

Kleszcze weterynaryjne: Dopasowane do gatunku i pyska

W stomatologii weterynaryjnej tradycyjny system ludzki (Berten) sprawdza się rzadko ze względu na zupełnie inną anatomię zwierząt – długie pyski u psów i kotów oraz specyficzny kształt ich zębów (np. łamaczy).

Kleszcze weterynaryjne oznacza się na dwa sposoby: systemem uniwersalnym (weterynaryjnym) lub bezpośrednio nazwą przeznaczenia.

Najważniejsze figury weterynaryjne:

• Fig. 1 (Weterynaryjne uniwersalne) – Małe, proste lub lekko zakrzywione kleszcze dla małych psów i kotów. Służą do usuwania jedno-korzeniowych siekaczy.
• Kleszcze do łamaczy (często bez numeru lub jako Fig. 4/Fig. 5 Wet.) – Specjalne, potężne kleszcze z mocno zakrzywionymi, ostrymi dziobami. Służą do bezpiecznego usuwania największych zębów u psów (górny czwarty przedtrzonowy i dolny pierwszy trzonowy), które posiadają potężne, głębokie korzenie.
• Kleszcze do usuwania kamienia (Stalowe kleszcze kruszące) – Choć nie służą do ekstrakcji, wizualnie przypominają kleszcze chirurgiczne. Służą do bezwysiłkowego łamania grubych płyt kamienia nazębnego u dużych psów przed przystąpieniem do zabiegu właściwego.

Podział według gabarytów pacjenta:

W katalogach weterynaryjnych rzadko szuka się numeru "Fig. 74". Zamiast tego stosuje się oznaczenia kodowe producentów oparte na wadze zwierzęcia:

• Seria Micro / Feline – Dla kotów i psów ras miniaturowych (bardzo cienkie, igłowe dzioby).
• Seria Small/Medium Breed – Dla psów do 15-20 kg.
• Seria Large Breed – Wzmocnione konstrukcje z długimi rękojeściami dla psów ras olbrzymich.

Podsumowanie

Znajomość oznaczeń Fig. to podstawa ergonomii pracy na bloku operacyjnym i w gabinecie. Wybierając narzędzie, pamiętaj: liczba mówi Ci o grupie zębowej, a litery towarzyszące (N, XN, K) o specyfikacji pacjenta lub precyzji dziobów. Dzięki temu dobór narzędzia staje się intuicyjny, a zabieg przebiega sprawnie i bezpiecznie.

Najczęstsze błędy przy wyborze i używaniu kleszczy ekstrakcyjnych

W teorii dobór narzędzia wydaje się prosty, jednak w dynamicznych warunkach zabiegowych łatwo o pomyłkę. Oto najczęstsze błędy popełniane przez młodych lekarzy i asystę stomatologiczną:

• Mylenie stron (prawa/lewa) przy górnych trzonowcach (Fig. 17 vs Fig. 18) – kleszcze te posiadają kolec tylko na jednym dziobie. Kolec zawsze musi znajdować się od strony policzkowej (tam, gdzie ząb górny ma dwa korzenie). Zastosowanie odwrotnego narzędzia uniemożliwi prawidłowy chwyt i doprowadzi do zmiażdżenia korony.
• Używanie kleszczy korzeniowych (np. Fig. 33 lub Fig. 74) do pełnych koron zębowych – dzioby kleszczy korzeniowych schodzą się całkowicie. Jeśli spróbujemy chwycić nimi zdrową, szeroką koronę zęba, siła nacisku rozłoży się punktowo na jej szczycie, co niemal natychmiast doprowadzi do niekontrolowanego złamania zęba.
• Używanie kleszczy dla dorosłych u dzieci (i odwrotnie) – próba usunięcia zęba mlecznego dużymi kleszczami grozi uszkodzeniem sąsiednich zębów oraz zawiązków zębów stałych ukrytych w kości. Z kolei kleszcze dziecięce użyte u dorosłego mogą ulec wygięciu lub pęknięciu pod wpływem dużej siły.
• Zbyt płytkie zakładanie dziobów na ząb – chwytanie zęba za samą koronę zamiast głębokiego wsunięcia dziobów pod dziąsło na szyjkę lub korzeń. Skutkuje to natychmiastowym ukruszeniem widocznej części zęba i koniecznością trudniejszego dłutowania.
• W weterynarii: Ignorowanie specyfiki anatomicznej łamaczy – próba usunięcia potężnego łamacza u psa za pomocą zwykłych ludzkich kleszczy Fig. 22 kończy się zazwyczaj złamaniem narzędzia lub korzenia. Zęby te wymagają dedykowanych kleszczy weterynaryjnych o zupełnie innej dźwigni i profilu.

Szybka ściągawka: Tabela oznaczeń i zastosowania kleszczy

Ta tabela to idealny materiał do wydrukowania i powieszenia w sterylizatorni lub asystorze jako szybka pomoc dla personelu.